مقدمه

   کاربرد گروه کاني هاي رسي در صنايع سفال و ساخت مصنوعات چيني و لعابي در کشور سابقه بسيار طولاني دارد. بطوريکه از چندين صد سال قبل استفاده از انواع خاک هاي رسي براي ساخت ظروف سفالي رونق داشته است و بتدريج با شناخت بيشتر خواص شيميائي و ساختمان رس ها و مشتقات آنها استفاده از آنها در ساير صنايع جديد از جمله کاشي کاري، سراميک کاغذسازي، رنگ سازي، ريخته گري و لوازم بهداشتي، داروئي و الکتريکي و ساير صنايع کاربرد پيدا کرده است و علاوه بر آن با پي بردن به خواص و ترکيبات کامل اين گروه از کاني ها هر روز موارد استفاده جديدتري براي آنها پيدا مي شود.

   با افزايش صنايع وابسته به اين ماده معدني، باعث فعاليت بيشتر در زمينه پيجوئي، اکتشاف و استخراج آنها گرديده است و از طرفي با توجه به غيرقابل بازيافت بودن اين مواد پس از مصرف پيشبيني مي شود در آينده با رشد ارزش اقتصادي و کمبود آنها در رديف منابع استراتژيک جهان قرار گيرد. بطوريکه امروزه ميزان مصرف سالانه آنها به بيش از يکصد ميليون تن مي رسد. لذا با پيجوئي بيشتر منابع مزبور و پيگيري عمليات اکتشافي به ذخاير بيشتر و توليد انبوه اين مواد دست مي يابيم و همچنين با کوشش در جهت شناخت ويژگي هاي زمين شناسي انواع کاني هاي رسي (کائولينيت، نسوز و معمولي) همراه با ترکيبات کاني شناسي و خواص مکانيکي و شيميائي قابليت استفاده بيشتر آنها در صنايع مختلف شناخته مي شود. بنابراين با توجه به گسترش و توسعه استان بوشهر در سال هاي اخير و بازسازي نواحي اطراف اين استان و همچنين اجراي طرح هاي مختلف صنعتي نياز به مصالح ساختماني از جمله آجر دائماً رو به افزايش است و از طرفي آجر مورد نياز در حال حاضر از ساير استان هاي همجوار و با متقبل شدن هزينه هاي حمل و انتقال تامين مي شود و با وجود يکي دو کارخانه آجر در شرف تاسيس جوابگوي نياز استان نمي باشد. لذا از طرفي با ايجاد واحد تولدي در جهت اشتغالزائي براي تعداد افراد بومي منطقه در اين راستا يکي از نيازهاي روزافزون اين منطقه محروم عملي شود.

شرايط تشکيل مارن مناسب خاک آجر و منابع موجود در ايران

   الف – وجود سنگهاي داراي سيليکات هاي آلومينيوم

   ب – وجود سنگهاي کربناته و يا منابع آهکي

   ج – آب و هواي معتدل با بارش مناسب و در برخي نقاط آب و هواي خشک که دو فصل خشک و مرطوب را بطور متنابو دارا باشد.

   د – وجود شرايط مناسب توپوگرافي و مورفولوژي منطقه

   ه- زمان کافي براي دگرساني، فرسايش و رسوبگذاري

   مارن ها در بيشتر مناطق کشور يافت مي شود ولي مارن هاي مناسب خاک آجر که با شواهد بدست آمده بيانگر اين است که استفاده هاي محلي در زمان هاي مختلف از آنها شده اندک مي باشد، بطوريکه در بعضي مناطق که آثار آنها موجود است، قابليت پيجوئي و اکتشاف مقدماتي آن را نشان مي دهد از جمله :

   1-در آذربايجان در نخستين رشته کوه شمالي استان مربوطه.

   2-در خليج فارس از خوزستان تا تنگه هرمز که در پيرامون بندر خمير با آن آهک آبي (ساروج خمير) مي ريزند.

   3-همچنين در شمال مشهد، دره هراز و تبريز و غيره.

      کاربرد و مصارف خاک رس و مارن

   عمده ترين مصرف خاک مزبور در فرآوري آجر مي باشد. در حال حاضر با وجود منابع فراوان خاک رس در کشور توليد آجر پاسخگوي نياز کشور نيست. بر اساس آمار ايران تعداد 2000 کوره آجرپزي در ايران وجود داشته است که توليد 35 درصد آنها به روش سنتي و 64 درصد آنها کوره هاي هوفمن است و تنها يک درصد داراي سيستم تمام اتوماتيک با تاسيسات فرآوري و غيره است.

   فرآوري و توليد ساليانه همه اين کوره ها در سطح کشور 11 ميليارد قطعه آجر است، در حاليکه بر پايه آمار سال 1367 براي سال 1370 آجر مورد نياز150 ميليارد قطعه پيشبيني شده بود. در همان سال امکانات موجود، اجازه توليد 20 ميليارد آجر اي بيشتر نمي داد.

  تاریخچه آجر

آجر از قدیمی ترین مصالح ساختمانی است که قدمت آن بنا به عقیده برخی از باستان شناسان به ده هزار سال پیش می رسد.در ایران بقایای کوره های سفال پزی و آجر پزی در شوش و سیلک کاشان که تاریخ آنها به هزاره چهارم پیش از میلاد می رسد پیدا شده است. همچنین نشانه هایی از تولید و مصرف آجر در هندوستان به دست آمده که حاکی از سابقه شش هزار ساله آجر در آن کشور است وازه آجر بابلی و نام خشت هایی بوده که بر روی آنها منشورها قوانین و نظایر آنها را می نوشتند گمان می رود نخستین بار از پخته شدن خاک دیواره ها و کف اجاق ها به پختن آجر پی برده اند . کوره های آجر پزی ابتدایی بی گمان از مکان هایی تشکیل می شده که در آن لایه های هیزم و خشت متناوبا روی هم چیده می شده است. فن استفاده از آجر ازآسیای غربی به سوی غرب مصر و سپس به روم و به سمت شرق هندوستان و چین رفته است در سده چهارم اروپایی ها شروع به استفاده از آجر کردند ولی پس از مدتی از رونق افتاده و رواج مجدد از سده 12 میلادی بوده که ابتدا از ایتالیا شروع شد. در ایران باستان ساختمان های بزرگ و زیبایی بنا شده اند که پاره ای از آنها هنوز پا بر جا هستند.

نظیر طاق کسری در غرب ایران قدیم آرامگاه شاه اسماعیل سامانی در گنبد کاووس و مسجد اصفهان را که با آجر ساخته اند همچنینی پلها و سد های قدیمی مانند پل دختر سد کبار در قم از جمله بناهای قدیمی می باشند. انواع آجر در ایران قدیم در ایران هر جا سنگ کم بوده و خاک خوب هم در دسترس بوده است آجر پزی و مصرف آجر معمول شده است اندازه آجر ایلامی حدود 10×38×38 سانیتی متر بوده پختن و مصرف آجر در زمان ساسانیان گسترش یافته و در ساختمان های بزرگ مانند آتشکده ها به کار رفته است اندازه آجر این دوره جدود 44×44×7تا 8 بوده است و بعد های آن 20×20×3 تا4 سانتی متر کاهش یافت . در فرش کردن کف ساختمان از آجر بزرگتری به نام ختائی به ابعاد 5×25×25 سانتی متر و یا بزرگتر از آن به نام نظامی در ابعاد 40×4×5 سانتی متر استفاده می شده است از انواع دیگر آجر در گذشته آجر قزاقی می باشد که پیش از جنگ جهانی اول روسها آن را تولید می کردند که ابعاد آن 5×10×20 بوده است آشنایی با آجر و مواد اولیه آن آجر نوعی سنگ مصنوعی است که از پختن خشت خام و دگرگونی آن بر اثر گرما به دست می آید خاک آجر مخلوطی است از خاک رس ماسه فلدسپات سنگ آهک سولفات ها سولفورها فسفات ها کانی های آهن منگنز منیزیم سدیم پتاسیم مواد آلی و... مراحل ساخت آجر عبارتند از : کندن و ستخراج مواد خام آماده سازی مواد اولیه قالب گیری خشک کردن تخلیه و انبار کردن محصول انواع کوره های آجر پزی پس از خشک شدن خشت ها را در کوره می چینند طرز چیدن آنها طوری است که بین آنها فاصله وجود دارد تا گازهای داغ و شعله بتواند از لای آنها عبور کند کوره های آجر پزی سه هوع هستند: کوره تنوره ای هوفمان و تونلی قابل ذکر است که کوره های تونلی مدرن ترین کوره های آجر پزی می باشند که در آنها سرامیک های ممتاز و صنعتی نیز می پزند ویزگی های آجر آجر خوب باید در برخورد با آجر دیگر صدای زنگ بدهد صدای زنگ نشانه سلامت توپری و مقاومت و کمی میزان جذب آب آن است آجر خوب باید در آتش سوزی مقاومت کند و خمیری و آب نشود رنگ آجر خوب باید یکنواخت باشد و همچنین باید یکنواخت و سطح آن بدون حفره باشد سختی آجر باید به اندازه ای باشد که با ناخن خط نیفتد استاندارد آجر در ایران بنابر آخرین استاندارد ایران به تاریخ 7 خرداد 1357 در مورد آجرهای رسی آجرها به دو گروه دستی و ماشینی تقسیم بندی می شوند آجر های دستی خود به دو نوع فشاری و قزاقی سفید و آجر ماشینی نیز به توپر و سوزاخ دار گروه بندی شده اندمیزان جذب آب مطابق استاندارد ایران در آجرهای دستی حداکثر 20% در آجر های ماشینی 16% و حدلقل برای هر دو نوع آجر 8% تعیین شده است انواع آجر غیر رسی و اشکال آن آجر جوش آجر خاص در صنعت سفال پزی است که در کشورهای صنعتی دارای اهمیت ویزه ای است از این آجر برای نماسازی ساختمان ها فرش کف پیاده روها پوشش بدنه و کف آبروها و مجراهای فاضلاب و تونل ها و ساختن دودکش ها فرش کف کارخانه ها انبارهای کشاورزی و سالن های دامداری پرورش طیور استخر های صنعتی و جز اینها استفاده می شود انواع خاص آجر تولیدی در کشور های اروپایی آجر هایی در کشورهای صنعتی اروپاتولید می شوند که هنوز تولید آن در ایران مرسوم نشده است از آن جمله بلوک های تو خالی آتش بند برای نصب دور ستون ها به منظور جلوگیری از نفوذ آتش قطعات ویزه به شکل منحنی های کوز و کاس قطعات درپوش روی دیوار قطعاتی که از اجزا هستند مانند کلوک سرقد گوشه و جزاینها که هنوز در ایران تولید نمی شوند .

   تعريف محصول

   آجر ماده ساختماني سختي است که از پختن خشت خام بدست مي آيد، خشت کلي است که به آن شکل هندسي داده شده و از مخلوط کردن خاک با آب بدست مي آيد. جهت تهيه کل آب را در داخل خاک مي ريزند و بعد از مخلوط نمودن آنرا مالش مي دهند بطوريکه دانه هاي خاک با آب مخلوط شود. مواد خارجي و زائد نظير سنگ ريزه، ريشه هاي گياهان و ... نبايستي در گلي که براي توليد خشت بکار مي رود وجود داشته باشد و همچنين از نظر فيزيکي، شيميايي و مکانيکي ويژگي هاي خاص را بايستي دارا باشد که مشروح آن به ترتيب ذيل مي باشد :

      ويژگي هاي خاک در فرآوري آجر :

   تحقيقات انجام شده نشان مي دهد که مجموعه ايده آل براي تهيه آجر و بطور کلي صنعت سراميک شامل ترکيبات عمده رسي و ترکيبات مشابه آن مي باشد که بطور کلي مي توان از ترکيبات ذيل در اندازه هاي کوچکتر از 60 ميکرون آجر تهيه کرد.

   اساسي ترين مواد اوليه صنعت آجر عبارتند از :

   1-رس ها يا سيليکات هاي هيدراته.

   2-فلدسپات ها يا سيليکات هاي قليائي.

   3-مارن ها يا مخلوط رس و آهک.

   4-ميکاها يا سيليکات هاي مضاعف.

   5-سيليس.

   6-بوکسيت.

   7-آهک.

   لازم به ذکر است کيفيت خاک مورد نياز براي آجر پايين تر از کيفيت خاک چيني و نسوز است. لذا انواع زيادي از ترکيب هاي مختلف را مي توان براي تهيه آجر بکار برد.

مواد داخلي خاک آجر عبارتند از : کائولينيت، ايليت (شامل مواد معدني ميکا)، کلريت (شامل لايه هاي متناوب ميکا)، بروسيت همراه با کوارتز، اکسيدهاي مختلف، کربنات ها و مواد آلي که اين مواد را مي توان با ترکيب درصدهاي مختلف در خاک آجر يافت. ممکن است ترکيبات مواد يک رگه از معدن در طول و عمق رگه تغييرات زيادي يابد. بطور کلي خاک آجر با مواد معدني مختلفي همراه است از جمله : کوارتز، ميکا، پيريت، اکسيدآن، کلسيت، کربنات مضاعف کلسيم منيزيم، گچ و اکسيد تينان. در توليد آجر خواصي که از اهميت ويژه اي برخوردارند عبارتند از :

   پلاستيسيته، سختي در حالت مرطوب، انقباض در زمان پخت، تقليل حجم در زمان آبشخوري، ميل به ترک خوردن و تاب برداشتن، دامنه تکوين فاز شيشه اي و رنگ پس از ريخت که خواص ذکر شده بستگي به مواد کاني و دانه بندي خاک مورد نظر دارد.

   بطور کلي در آزمايشگاه اکسيدها، عناصر و مواد زير اندازه گيري مي شوند. رس Al2O3 ، سيليس SiO3 ، آهک CaO ، اکسيدآهن Fe2O3، اکسيدمنيزيم MgO، اکسيدهاي سديم و پتاسيم K2O , Na2O، کلرورهاي محلول در آب، سولفات ها، و افت سرخ شدن.

   وجود ناخالصي هاي ذکر شدده در ترکيب شيشه اي و آتشخوري خاک ها موثر است. همچنين مقاومت و سختي در مقابل آتشخوري و انقباض خاک هاي رسي در زمان خشک شدن بستگي و رابطه مستقيم با ناخالصي هاي موجود در خاک رس دارد.

  

   1- سيليس SiO2 و ماسه

   سيليس (SiO2) در ترکيب کليه سيليکات ها وجود دارد.

   اين کاني از لحاظ فراواني مهمترين مواد معدني پوسته جامد زمين (ليتوسفر) مي باشد.

   با مطالعاتيکه تا عمق 16 کيلومتري در پوسته جامد زمين صورت گرفته نشان مي دهد که سنگهاي سطح زمين به ترتيب فراواني عبارتست از :

   1-سنگهاي آذرين

   2-سنگهاي دگرگوني

   3-سنگهاي رسوبي

   تجزيه شيميائي نمونه هاي متعدد سنگها مقدار درصد عناصر موجود در قشر زمين را به صورت زير نشان داده است :

      عنصر ،درصد جرم

   اکسيژن46%

   سيليسيوم28%

   آلومينيوم1/8%

   آهن5%

   کلسيم6/3%

   سديم76/2%

   پتاسيم6/2%

   منيزيم1/2%

   بقيه عناصر15/1%

   همانطور که جدول فوق نشان مي دهد سيليسيوم که عنصر اصلي تشکيل دهنده سيليکات ها است بعد از اکسيژن فراوانترين عنصر موجود در سنگها مي باشد.

   اندازه سيليس خاک در سنگهاي سيليکات آلومينيوم بستگي به جنس خاک دارد و مقدار ماسه اگر بيش از حد باشد چسبندگي کم مي شود و از طرفي دانه هاي سيليس با بالا رفتن درجه حرارت هنگام پختن آجر دائماً حجم آن افزايش مي يابد و با جمع شدن يکنواخت خشت هنگام پخت هماهنگي ندارد و در آجر دور دانه هاي سيليس ترکه اي موئي ايجاد مي شود. اگر مقدار آن زيادتر باشد موجب تردي و پوکي آجر شده و از مقاومت آن کاسته مي شود.

-عوامل موجود در خاک که روي کيفيت آجر اثر نامطلوب دارند :

     يادآوري (1) :

   نقطه ذوب در صورت ضرورت براي تعيين نوع خاک اندازه گيري مي شود.

      يادآوري (2) :

   درصد انقباض خشت پس از خشک شدن براي تعيين ابعاد استاندارد قالب استفاده مي شود.

      يادآوري (3) :

   براي جلوگيري از متلاشي شدن آجر در اثر شکفته شدن آهک در صورتيکه ميزان Cao از 15 درصد بيشتر باشد بايد خاک آجر را از الک 20 مش (85/0 ميلي متر) گذراند.

      يادآوري (4) :

   در موارديکه مقدار سيليس کمتر از حد مجاز مي باشد در بخش فرآوري آجر بايستي به مقدار مورد لزوم سيليس اضافه شود.

      آب در خاک آجر :

   آب معمولاً به دو صورت در خاک يافت مي شود :

   الف – آب بين دانه اي که معمولاً با فشار دادن از خاک جدا مي شود.

   ب – آب بين ملکولي که در اثر تبخير آزاد مي شود.

   از خاک به علت داشتن نفوذناپذيري جهت آب بندي پشت بام ها استفاده مي شود. براي اينکه خاک در موقع خشک شدن بعلت از دست دادن آب ترک نخورد به آن مقداري کاه و در بعضي مواقع مو اضافه مي نمايند.

   پودر خاک تا خشک است خاصيت چسبندگي ندارد ولي موقعيکه بحالت گل درآيد چسبناک مي شود و با افزايش ميزان آب خاصيت چسبندگي خود را از دست مي دهد و بحال سيال در مي ايد.

      دانه بندي خاک آجر :

   دانه بندي در رس ها حائز اهميت است و اندازه دانه هاي رس معمولاً کمتر از 002/ ميليمتر است و داراي شکلي سوزني، پولکي، صفحه اي، نواري و غيره است.

   خاصيت چسبندگي خاک رس بعلت دانه ريزي و شکل دانه هاي آن است، تماس دانه ها با همديگر در يک سطح مي باشد، معمولاً دانه هاي درشتتر از 06/0 ميلي متر کروي شکل هستند و تماسشان با يکديگر نقطه اي است.

   دانه هاي ريزتر از 002/ ميلي متر در خاک رس مقدارش از 20 تا 30 درصد تجاوز کند براي آجر مناسب نيست زيرا آجر ترک بر مي دارد. براي داشتن آجر مرغوب در صورتيکه مقدار ماسه آن کم باشد مي بايستي مقداري ماسه بين 10 تا 15 درصد بخاک رس اضافه نمود، ماسه در اين حالت نقش استخوان بندي آجر را دارد، فضاي بين دانه هاي ماسه را خاک رس پر مي کند.

آجرها و بلوكها:

آجرها گروهی از مصالح هستند كه به صورت صنعتی تولید و جایگزین سنگ شده اند و درحقیقت سنگی ساخته دست بشر هستند، سنگی دگرگون كه از تغییر وضعیت خشت پدید میآید. این گروه از مصالح كه اولین تولید صنعتی و انبوه مصالح ساختمانی به دست بشر به شمار می‌آیند براساس نوع مواداولیه، روند تولید و محل مصرف به انواع متنوعی تقسیم می شوند. آجرهای رسی كه اولین و فراوان ترین آنها هستند قدمت چندهزار ساله دارند. با پیشرفت تكنولوژی و علم شیمی انواع بی شماری از آجرها با كیفیت های مختلف، ابعاد و شكل ظاهری متنوع راهی بازار مصرف شده اند.  آجرها و فراورده های رسی :

آجر رسی از قدیمی ترین مصالح ساختمانی كه به وسیله بشر تولید شده است، می باشد. سنگ باوجود فراوانی و استقامت به راحتی در دسترس قرار نمی‌گیرد، این مصالح طبیعی فرم دلخواه را به آسانی به خود نمی‌گیرد و با صرف هزینه بسیار قطعات آن یكسان می گردند و در این حالت نیز دورریز زیادی از خود به جا می گذارد. در حالی كه گل حاصل از خاك رس كه منشا تهیه آجر است به راحتی شكل دلخواه را به خود می گیرد و محصولی همگن به دست می‌دهد.

از این رو می توان با قالب زدن گل و حرارت دادن آن مصالحی سخت، دارای مشخصات فیزیكی، مكانیكی و شیمیایی یكسان، متناسب با كاربرد، منطبق با فیزیك بدن انسان، با فرآیند تولید ساده، سریع و حمل ونقل آسان تولید كرد.

مصارف آجر :

به اعتقاد باستان شناسان، اولین بار آجر در سرزمین بین النهرین تهیه شده است. به هر صورت باید آجر پس پیدایش آتش و در نواحی كه معادن سنگ وجود نداشته اند اختراع شده باشد. نمونه های زیبا و باعظمت كاربرد آجر در معماری ایران باستان نماینده پیشرفت درخشان ایرانیان در تولید و مهندسی كاربرد این مصالح است. در این میان می توان از زیگورات چغازنبیل، ایوان مدائن، كاخ های فیروزآباد و لرستان در قبل از اسلا م و همین طور مساجد جامع اصفهان و یزد، گنبد كاووس و ارگ تبریز مربوط به دوران بعد از اسلا م نام برد.

رمز توانایی آجر در خلق شگفت انگیزترین ساختمان های تاریخ در تناسبات آن نهفته است. این ابعاد در طی زمان متحول شده و در حال حاضر با ساختار و توانایی بدن انسان هماهنگ شده است. ابعاد آجر به طریقی است كه به راحتی در یكدیگر قفل و بست می گردند. این خاصیت، كیفیت های مهندسی بی شماری از جمله در محل اتصال دو دیوار به یكدیگر به وجود میآورد. آجرها به كمك ملا ت به یكدیگر متصل می شوند و سطح یكنواختی را به وجود میآورند. این ابعاد متناسب باعث شده است كه این مصالح به منظور اجرای دهانه های وسیع به صورت قوس و طاق و گنبد كه از زمان قبل از ساسانیان در ایران رواج داشته است، كارآیی منحصر به فردی داشته باشد.

خواص آجر باعث شده است كه به عنوان مصالح پركننده دیوار و سقف از جمله پرمصرف ترین مصالح باشد. زیبایی آجر و الگوی حاصل از آجر چینی باعث شده است كه به صورت نما در داخل و خارج بنا مورد استفاده قرار گیرد و هویت خاصی به ساختمان ببخشد. استفاده از آجر به عنوان فرش كف و پلكان، فارغ از مقاومت مطلوب آن ویژگی های اقلیمی این مصالح كویری را بیشتر به نمایش می گذارد.

روش نوین امروزی، وسایل فنی زیاد و امكانات فراوانی را به دست معماران داده است كه با وجود مدرن بودن، وسیله ای برای شكفتن روح حساس و زیباشناس آنها است. البته تنها آجر وسیله شناخت این زیبایی روحی نیست و عناصر بسیاری نیز این عمل را به خوبی انجام می دهند ولی فرق بین آنها در این است كه آجر قابلیت ایفای هر منظوری را دارد و باوجود گذشت قرون متمادی هنوز مدرن است. یك ساختمان آجری جزئی از طبیعت است و همآوایی آن را نه تنها به هم نمی زند بلكه رنگ و فرم بدیعی نیز به آن می بخشد و با این وجود هیچ گاه كهنه نبوده و نیست و همراه با زمان پیش می رود. به هر حال یك ساختمان آجری همانند یك فرش دستباف، تركیب بدیعی از سلیقه های بی انتهای معماران هنرمند است.

بر طبق استاندارد شماره  7  ایران آجرهای مصرفی در نما باید دارای مشخصات زیر باشند:

- معایب ظاهری: آجرنما باید عاری از معایب ظاهری مانند ترك خوردگی، شوره زدگی، آلوئك و نظایر آن باشد.

- لبه های آجر: خط فصل مشترك سطوح آجرها باید مستقیم و زوایای تلا قی آنها قائمه و سطوح شان صاف باشد.

 - در آجرهای سوراخ دار: سوراخ ها باید عمود بر سطح بزرگ آجر و به طور یكنواخت در سطح آن توزیع شده باشند و جمع مساحت آنها باید بین  25  تا  40  درصد سطح آجرها باشد. بعد سوراخ های مربع و قطر سوراخ های دایره ای باید حداكثر به  26  میلیمتر محدود شود و در ضخامت دیواره بین سوراخ و لبه آجر بیش از  15  میلیمتر و فاصله بین دو سوراخ بیش از  10  میلیمتر باشد.

- مقاومت در برابر یخبندان: آجرهای مصرفی در نما باید در برابر یخبندان پایدار باشند و در آزمایش یخ زدگی دچار خرابی ظاهر مانند ورقه ورقه شدن، ترك خوردن و خوردگی نشوند.

- قطعات نازك آجری (آجر دوغایی) مورد مصرف در نماسازی به ابعاد  20* (40  یا  30) * 200  میلیمتر با قطعات موزائیكی نازك آجری نما به ضخامت  20  یا  30  میلیمتر با نقش چند آجر بندكشی شده (آجر موزاییكی) ساخته می شوند حداقل باید دارای مشخصات آجرهای ماشینی با مقاومت متوسط مندرج در استاندارد شماره  7  ایران باشند.

- ترك در سطح آجر: وجود یك ترك عمیق در سطح متوسط آجر حداكثر تا عمق  40  میلیمتر در آجر پشت كار بلا اشكال است ولی به طور كلی درصد آجرهای ترك دار نباید بیشتر از  25  باشد.

- پیچیدگی، انحنا و فرورفتگی: پیچیدگی در امتداد سطح بزرگ آجر حداكثر  4  میلیمتر و در امتداد سطح متوسط آجر تا  5  میلیمتر مجاز است. آجر نباید انحنا و فرورفتگی بیش از  5  میلیمتر داشته باشد و این مقدار در صورتی قابل قبول است كه میزان آن از  20  درصد كل آجرها افزایش پیدا نكند.

- سایر موارد: آجر باید كاملا ً پخته و یكنواخت و سخت باشد و در برخورد با آجر دیگر صدای زنگ دار ایجاد كند. به علت عدم چسبندگی آجرهای كهنه به ملا ت حتی المقدور از آنها استفاده نمی شود و تنها در صورت انجام پیش بینی های لازم به صورت ساییدن یا برس سیمی استفاده از آن مجاز خواهد بود.

آجرهای ساختمانی مقاومت خوبی در برابر آتش دارند به طوری كه یك دیوار  22  سانتی متری از آجر در حدود شش ساعت در برابر آتش سوزی مقاومت از خود نشان می دهد.

آجر سنگي است ساختگي (مصنوعي) كه نوع رسي آن از پختن خشت (گل شكل داده شده) و نوع ماسه آهكي آن از عمل آوردن خشت ماسه آهكي (كه از فشردن مخلوط همگن ماسه سيليسي و آهك در قالب ساخته مي‌شود) با بخار تحت فشار زياد به دست مي‌آيد، آجرهاي بتني همانند بلوكهاي سيماني تهيه مي‌شوند. آجر رسي عمدتاً از سيليكاتهاي آلومينيوم بوده و آجر ماسه آهكي از سنگدانه‌هاي ريز سيليسي تشكيل شده است كه توسط خميري از جنس سيليكات كلسيم به همديگر چسبيده‌اند. اين آجر معمولاً به رنگ خاكستري است ولي مي‌توان با افزودن رنگ مناسب آن را به رنگهاي ديگر نيز توليد نمود. آجر به اشكال مكعب مستطيل توپر، سوراخدار، توخالي (مجوف تيغه‌اي و سقفي) و قطعات نازك توليد مي‌شود. از آجر در ساختن ديوارهاي باربر، تيغه‌هاي جدا كننده، سقفهاي تيرچه بلوك، طاق ضربي بين تيرآهنها و نماي خارجي و داخلي ساختمانها بهره‌گيري مي‌شو

(۲-۱)انطباق با مشخصات و استانداردها

آجرهاي مصرفي در هر پروژه بايد از نظر ويژگيهاي فيزيكي، شيميايي و مكانيكي (مانند ابعاد، رنگ و ديگر مشخصه‌ها) با آنچه در نقشه‌ها، دستور كارها، مشخصات فني خصوصي و ساير مدارك پيمان ذكر شده است منطبق باشد. نمونه آجرهاي مصرفي اعم از پشت كار و نما، توپر و سوراخدار مجوف تيغه‌اي و سقفي، انواع رسي و ماسه آهكي بايد قبلاً به تصويب دستگاه نظارت برسد.

ويژگيهاي فيزيكي، شيميايي و مكانيكي آجرها و روش آزمايش آنها بايد مطابق استانداردهاي ايراني زير باشد:

ـ استاندارد شماره 7 : آجرهاي رسي (مشتمل بر ويژگيها، نمونه‌برداري و روشهاي آزمايش)

ـ استاندارد شماره 2909 : استاندارد ويژگيها و روشهاي آزمون تيرچه و بلوك سقفي

ـ استاندارد شماره 991 : آجر نسوز جهت طاقهاي قوسي

ـ هر استاندارد ايراني ديگري كه تا زمان انعقاد پيمان در باره آجر تدوين يا تجديد نظر شود

تا زماني كه استاندارد ايراني در پاره‌اي موارد تدوين نشده باشد در درجه اول استانداردهاي ”سازمان بين‌المللي استاندارد ISO “ معتبر خواهد بود و در صورت نبودن استاندارد مذكور به ترتيب استانداردهاي آلماني DIN ، بريتانيايي BS و آمريكايي ASTM ملاك عمل قرار خواهد گرفت.

  سير تکاملي آجر :

   احتمال داده شده است که در عصر پارينه سنگي با توجه به رد پاي انسان ها بر روي گل توجه شکارچيان به استفاده از گل هاي (رسي) جلب شده است و در سير تکاملي اوليه خود خشک کردن آن در آفتاب به اذهان انسان هاي آن زمان رسيده است و اين سير تکامل در عصر نوسنگي که شکارچيان به کشاورز تبديل شدند پيشرفت نموده و نياز به مسکن و سرپناه اين تکامل در مورد استفاده از گل ها و خشک کردن آنها را سرعت بيشتري داد. دليل عمده استفاده از گل ها و به خشت تبديل کرن آنها، دو خصوصيت عمده گل ها (رس ها) بوده که يکي خميري بودن خشت در هنگام تر بودن آن و دومي صلب بودن آن در زمان خشک شدن آن است. هنوز بطور دقيق مشخص نيست که پخت خشت هاي گلي در چه موقع و در چه مکاني شروع شد اما طبق نظر تاريخنويسان در 6500 سال پيش قصر کيش در سومر باستان توسط خشت هاي پخته شده يعني آجر مفروش گرديده است. نحوه پخت اين آجرها بسيار ابتدائي بوده است و روش کار بدين صورت بوده که چند لايه آجر پخته شده بر روي سطح زمين قرار داده مي شده بطوري که مجراهائي در جاهاي مختلف بين آنها براي قرار دادن سوخت وجود داشته است.

سپس خشت هاي خشک شده را بر روي اين پي آجري مي چيدند. بين خشت ها فضاهائي را خالي مي گذاشتند تا سوخت بيشتري در آنها جاي داده شود. براي جلوگيري از اتلاف حرارت، کل کوره را با خاک رس يا آجر پخته شده پوشش مي دادند. بعد از آن سوخت را آتش مي زدند تا کاملاً بسوزد اين عمل ممکن بود روزهاي زيادي بطول انجامد بعد از پختن دوره انتظار طولاني تر براي خنک شدن کوره تا حدي که بتوان آجرهاي جديداً پخته شده را خارج نمود پيش مي آمد.اين نوع از کوره ها دمائي تا حدود 600 درجه سانتيگراد را توليد مي کردند. چنين کوره هائي حدود 4000 سال پيش در مناطقي از خاورميانه از جمله شهر سوخته سيستان مورد استفاده بوده است.اما بعد از آنها در قرن هاي اول و دوم ميلادي اين رومي ها بودند که کوره هاي خود را به درجه بالائي از پيچيدگي رسانده و از آنها در مقياس بزرگ بهره برداري نمودند. در اين نوع کوره که داراي ساختماني آجري و سفالي بودند دو اتاقک وجود داشت. از اتاقک پائيني براي پخت و از اتاقک بالائي بعنوان گرمخانه استفاده مي گرديد.اين کوره ها را غالباً در کنار تپه هائي رو به بادهاي غالب منطقه مي ساختند تا جريان هواي خوبي براي تونل پخت فراهم شود. تقريباً تمامي اتاقک پخت و همچنين بخشي از اتاقک گرمخانه در دامنه تپه جاي مي گرفت. بدين ترتيب نه تنها اتلاف حرارت کاهش مي يافت، بلکه کوره نيز در برابر تنشه اي ايجاد شده توسط حرارت بالا مقاوم مي گرديد. گازهاي داغ خارج شده از اتاقک پائيني از طريق هواکش هاي کف گرمخانه به داخل آن وارد مي شد. قسمت جلوي گرمخانه در دامنه تپه به سطح زمين بسيار نزديک بود تا بارگيري و تخليه بار آسان باشد.روش کوره هاي دستي و قالب گيري دستي تا اوائل قرن نوزدهم ادامه داشت و بعد از ورود به قرن نوزدهم هم آهسته آهسته روش هاي دستي کنار گذاشته شد و با سرعت زيادي روش هاي ماشيني جايگزين روش هاي دستي شد. هم اکنون آجرهاي دستي به اندازه هاي غير معمول و شکل هاي پيچيده حتي در کشورهاي پيشرفته هم توليد مي شوند که بيشتر آنها کاربردهاي خاص را دارند.

(۳-۱)ويژگيها و حداقل حدود قابل قبول

(۱-۳-۱)آجرهاي رسي

آجرهاي مصرفي در نما بايد مطابق استاندارد ايراني شماره 7، عاري از معايب ظاهري مانند ترك‌خوردگي، شوره‌زدگي، آلوئك و نظاير آن باشد. طول، عرض و ضخامت آجرهاي ماشيني بايد به ترتيب 2±220 و 1±105 و 1±55 ميليمتر باشد. طول، عرض و ضخامت آجرهاي دستي بايد به ترتيب 4±210 و 3±100 و 2±55 ميليمتر باشد. ضخامت آجرهاي نازك نما در هر دو مورد ماشيني و دستي بايد برابر 1±30 يا 1±40 ميليمتر بوده و طول و عرض آنها عيناً مانند آجرهاي ضخيم باشد. لبه آجرها بايد مستقيم و زواياي آنها قائمه و سطوحشان صاف باشد، پيچيدگي در امتداد سطح بزرگ آجر حداكثر 4 ميليمتر و در امتداد سطح متوسط آجر تا 5 ميليمتر مجاز است. وجود يك ترك عميق در سطح متوسط حداكثر تا عمق 40 ميليمتر در آجر پشت كار بلااشكال مي‌باشد. طول شكستگي و دندانه‌اي شدن خطوط و زوايا نيز در آجر پشت كار نبايد از 15 ميليمتر تجاوز كند و تعداد آن در هر آجر نبايد از دو عدد بيشتر باشد. در آجرهاي سوراخدار، سوراخها بايد عمود بر سطح بزرگ آجر و به طور يكنواخت در سطح آن توزيع شده و جمع مساحت آنها بايد بين (25%) تا (40%) سطح آجر باشد. بعد سوراخهاي مربع و قطر سوراخهاي دايره‌اي بايد حداكثر به 26 ميليمتر محدود شود و ضخامت ديوار بين سوراخ و لبه آجر بيش از 15 ميليمتر و فاصله بين دو سوراخ بيش از 10 ميليمتر باشد. وزن ويژه هر دو نوع آجر نبايد از 7/1 و وزن فضايي آنها از 3/1 گرم بر سانتيمتر مكعب كمتر شود. حداقل تاب فشاري آجرهاي دستي 80 و ماشيني پر مقاومت 175 و ماشيني متوسط 125 و ماشيني كم مقاومت 85 كيلوگرم بر سانتيمتر مربع استاندارد شده است و تاب فشاري آجرهاي مصرفي نبايد از اين حدود كمتر باشد. ضخامت تيغه‌هاي آجر مجوف ديواري و بلوك سفالي سقفي حداقل 8 و رواداري و ابعاد آنها 4± ميليمتر مي‌باشد.

آجرهاي مصرفي بايد در برابر يخبندان پايدار بوده و در آزمايش يخزدگي دچار خرابيهاي ظاهري مانند ورقه شدن، ترك خوردن و خرد شدن نشوند. درصد وزني جذب آب 24 ساعته آجرهاي ماشيني نبايد از 16 و در مورد آجرهاي دستي از 20 بيشتر شده و در هر دو نوع آجر از 8 كمتر باشد. آجرهاي توخالي تيغه‌اي و سقفي و قطعات نازك آجري مورد مصرف در نماسازي (به ابعاد تقريبي 20×40×200 يا 20×30×200 ميليمتر يا قطعات نازك آجري نما به ضخامت حدود 20 ميليمتر با نقش چند آجر بندكشي شده) حداقل بايد داراي مشخصات آجرهاي ماشيني با مقاومت متوسط مندرج در استاندارد ايراني شماره 7 باشند.

مصرف آجر غيراستاندارد در صورتي مجاز است كه استفاده از آن در مشخصات و نقشه‌ها پيش‌بيني شده و نمونه آن به تصويب دستگاه نظارت رسيده باشد و دست كم داراي ويژگيهاي زير باشد:

الف:  كاملاً پخته و يكنواخت و سخت باشد و در برخورد با آجر ديگر صداي زنگدار ايجاد كند.

ب:   تاب فشاري آن دست كم (80%) مقادير مندرج در استاندارد ايراني شماره 7 باشد.

ج:    جذب آب آن در حدود مقادير تعيين شده در استاندارد باشد، در غير اين صورت مصرف آن فقط در اجزائي از ساختمان كه در معرض رطوبت قرار نمي‌گيرند مجاز است.

د:     آجر مصرفي در نما بايد داراي شكل، نقش و رنگ موردنظر طراح بوده، و رواداري ابعاد آن حداكثر، (30%) بيش از رواداريهاي مندرج در استاندارد ايراني شماره 7 باشد.

هـ:   آجر مورد مصرف در اقليمهاي سرد بايد در برابر يخبندان مقاومت مورد نظر را داشته باشد.

و:     مصرف تكه آجر شامل سه قد (  آجر)، نيمه (  آجر)، چارك (  آجر) و كلوك (پاره آجر) در قسمتهاي دروني و پشت كار و نيز در مكانهايي كه مصرف آجر درست مقدور نيست مجاز مي‌باشد.

ز:     مصرف آجرهاي ترك‌دار، كج و معوج، گود و برجسته كه انحنا، گودي و برجستگي آنها از 5 ميليمتر تجاوز نكند مشروط بر اينكه تعداد آنها از (20%) كل آجرها بيشتر نشود بلااشكال است. مصرف آجرهاي نما كه داراي آلوئك يا ترك باشند، تنها در پشت كار مجاز خواهد بود.

       مصرف آجرهاي كهنه درصورتي كه مطابق مشخصات بوده و كاملاً تميز شده باشد مانعي ندارد، ولي بهتر است به همراه آجرهاي نو و در پشت كار از آنها استفاده شود.

(۲-۳-۱)آجرهاي نسوز

آجرهاي نسوز مورد مصرف در ساختمان معمولاً از خاكهاي نسوز تهيه مي‌شوند. اين آجرها علاوه بر دارا بودن مشخصات آجرهاي معمولي بايد گرماي 1580 درجه سلسيوس را بدون آنكه خميري شوند و از شكل بيفتند، تحمل كنند. مقاومت آجر نسوز دست كم بايد 16 مگاپاسكال (حدود 160 كيلوگرم بر سانتيمتر مربع) باشد.

آجرهاي نسوز مصرفي در كارهاي تأسيساتي مانند ديگهاي آب گرم و بخار، تابع شرايط ويژة مربوط به خود خواهند بود.

(۳-۳-۱) آجرهاي بتني

آجرهاي بتني بايد با شرايط مندرج در مشخصات بلوكهاي بتني مطابقت داشته باشند.

(۴-۳-۱) آجرهاي ماسه آهكي

آجرهاي ماسه آهكي معمولاً به صورت توپر و سوراخدار به ابعاد حدود آجر رسي يا مضاربي از آن با ملحوظ داشتن ضخامت ملات ساخته مي‌شوند. رواداري طولي و عرضي اين آجرها 5/2± و براي ضخامت 2± ميليمتر مي‌باشد. آجرهاي ماسه آهكي در قطعات نازك و با ضخامت كم براي مصرف در نماسازي نيز توليد مي‌شود.

ويژگي آجرهاي ماسه‌آهكي بستگي به جنس مواد خام، نحوه قالب‌گيري، دما و مدت پخت آنها دارد. گروه‌بندي آجرهاي ماسه آهكي بر حسب تاب فشاري آنها صورت مي‌گيرد. حداقل ميانگين تاب فشاري آجرهاي كم مقاومت بايد 5/7، آجرهاي با تاب متوسط 10 و آجرهاي پر مقاومت 15 و آجرهاي ممتاز 20 مگاپاسكال (هر مگاپاسكال حدوداً 10 كيلوگرم بر سانتيمتر مربع است) و ميانگين تاب خمشي آنها به ترتيب بايد 8/1، 2/2، 8/2 و 4/3 مگاپاسكال باشد. ضريب تغييرات مقاومت نسبت به ميانگين نبايد براي آجر ممتاز از (20%) و ساير انواع از (30%) تجاوز نمايد.

آجر ماسه آهكي بايد 15 دوره يخبندان تا 15 درجه زير صفر و آب شدن را تحمل كند. كاهش نسبي مجاز تاب فشاري پس از آزمايش يخ زدن نبايد بيش از (20%) باشد. وزن فضايي آجر ماسه آهكي به تاب فشاري آن بستگي دارد و براي آجرهاي كم مقاومت، متوسط، پر مقاومت و ممتاز، به ترتيب نبايد از 5/1،7/1، 9/1 و 1/2 گرم بر سانتيمتر مكعب كمتر شود. جمع‌شدگي ناشي از خشك شدن آجرهاي ماسه‌ آهكي ممتاز نبايد از (5/2%) و در مورد ساير آجرها از (5/3%) بيشتر شود. ظاهر آجرهاي ماسه آهكي بايد تميز، يكنواخت و عاري از ترك و حفره و مواد خارجي مانند خاك و آهك و مواد آلي گياهي باشد. جذب آب آجر ماسه آهكي در 24 ساعت نبايد از (8%) كمتر و از (20%) بيشتر شود.

(۴-۱)آجر مناسب براي مصارف گوناگون

آجر مناسب براي مصارف گوناگون در جدول زير آمده است:

آجر مناسب   محل مصرف  رديف

 زير لايه نم‌بندي ديوار يا مکانهاي مجاور با آب 1

آجر ماسه آهکي ممتاز- آجر رسي ماشيني پرمقاومت   الف) محل پر آب با امکان يخزدگي 

آجر ماسه آهکي پر مقاومت- آجر رسي ماشيني پرمقاومت ب) محل کم آب

انواع آجر ماسه آهکي و رسي مشروط بر رعايت ساير شرايط و انطباق با مشخصات پروژه   بالاي لايه نم‌بندي ديوار، کارهاي عمومي طاق‌زني و تيغه‌سازي  2

آجر ماسه آهکي از نوع ممتاز و آجر رسي ماشيني پرمقاومت دست‌اندازها، پله‌ها، فرش کف، نقاط واقع در فضاي باز، آب‌روها، طوقه چاهها و دودکشها 3

آجر رسي ماشيني و قزاقي، آجر ماسه آهکي، قطعات نازک ماسه آهکي و رسي نماي ساختمانها   4

آجر ماسه آهکي پر مقاومت و ممتاز و آجر رسي ماشيني و دستي نما مشروط بر انطباق با مشخصات پروژه  فرش کف و پله‌هاي داخلي ساختمانها 5

 (۵-۱)مصالح نصب و ملاتها

(۱-۵-۱)دوغابها و ملاتها

براي دوغابها و ملاتهاي آجركاري و بندكشي به فصل مربوطه مراجعه شود.

(۲-۵-۱) اتصالات و بستها

مصالح نصب آجرهاي نازك و اتصالات و بستهاي فلزي كه در ديوارهاي دو جداره و نظاير آن به كار مي‌رود، بايد فلز زنگ نزن باشد و يا تمام قسمتهاي آن در داخل ملات يا دوغاب قرار گيرد تا از زنگزدگي آنها جلوگيري به عمل آيد. اتصالات غير فلزي به لحاظ دوام و استحكام بايد قبلاً به تصويب دستگاه نظارت برسد.

(۶-۱)حمل و نقل و نگهداري

بارگيري، حمل و باراندازي انواع آجر بايد با دقت انجام شود به نحوي كه ضايعات به حداقل ممكن برسد. آجرها و بلوكها بايد در محل تميز و سرپوشيده به طور جدا از هم دسته‌بندي شده و از تماس آنها با خاك، مواد مضر، رطوبت و يخ و برف جلوگيري شود.

آزمايش نمونه‌هاي گرفته شده از آجر در كارخانه و كارگاه بايد منطبق با ويژگيهاي مورد نظر در مشخصات كار باشد.

اگر قرار باشد شما بادوام ترین ماده ای كه بشر ساخته است نام ببرید، قطعاً آجر خواهد بود. چون آجر از گرانیت و سنگ آهك و حتی آهن هم بیشتر عمر می كند.

البته آجر یك وسیله ساختمانی جدید به شمار می رود و امروزه در همه جای دنیا مورد استفاده قرار می گیرد. اما در حقیقت، تاریخچه آجر حتی قدیمی تر از تاریخ تمدن بشر است! بابلی ها و مصری ها حداقل 3000 سال قبل از میلاد مسیح آجر را ساخته و به كار می بردند. بعضی از حفارها عقیده دارند كه آجر حتی قبل از این تاریخ هم به كار رفته است.

در زمان های اولیه آجر به صورت خام ساخته می شده است. ولی معمولاً آجر را از خاك رس یا سنگ رس كه در درجه حرارت زیاد پخته می شود درست می كنند. در زمان های قدیم از خاك رس خام برای درست كردن آجر استفاده می شده است و هیچ نوع وسایل و ماشین آلاتی برای ساختن آجر اختراع نشده بود. ابتدا سنگ رس را خرد كرده و با آب مخلوط می كردند بعد چند نفر كارگر با پای برهنه از این مخلوط، گل دست می كردند. بعد مقداری هم كاه به این مخلوط اضافه می كردند. سپس این مخلوط رابه صورت قالب های مختلفی درآورده و در آفتاب می چیدند تا خشك شوند.

روش درست كردن آجر از رس خام سال ها ادامه داشت تا این كه كشف كردند كه پختن آجر در كوره باعث می شود كه آجر در مقابل رطوبت حتی مقاوم تر و سخت تر و خلاصه بادوام تر از آجر خام باشد، و بعد از آن كم كم كاه هم در ساختن آجر به كار رفت.

این آجرهای خام (كه در حرارت آفتاب خشك می شوند) به درد كشورهائی مثل انگلستان كه دارای آب و هوای مرطوب است، نمی خورند ولی در عوض در كشورهای خاور میانه اتفاقاً خیلی هم عمر می كنند. به طوری كه هنور بعضی از آجرهائی كه در بابل قدیم به كار میرفته است به چشم می خورد.

آجر از قدیمی ترین مصالح ساختمانی است که قدمت آن بنا به عقیده برخی از باستان شناسان به ده هزار سال پیش می رسد.در ایران بقایای کوره های سفال پزی و آجر پزی در شوش و سیلک کاشان که تاریخ آنها به هزاره چهارم پیش از میلاد می رسد پیدا شده است.

همچنین نشانه هایی از تولید و مصرف آجر در هندوستان به دست آمده که حاکی از سابقه شش هزار ساله آجر در آن کشور است وازه آجر بابلی و نام خشت هایی بوده که بر روی آنها منشورها قوانین و نظایر آنها را می نوشتند گمان می رود نخستین بار از پخته شدن خاک دیواره ها و کف اجاق ها به پختن آجر پی برده اند . کوره های آجر پزی ابتدایی بی گمان از مکان هایی تشکیل می شده که در آن لایه های هیزم و خشت متناوبا روی هم چیده می شده است. فن استفاده از آجر ازآسیای غربی به سوی غرب مصر و سپس به روم و به سمت شرق هندوستان و چین رفته است در سده چهارم اروپایی ها شروع به استفاده از آجر کردند ولی پس از مدتی از رونق افتاده و رواج مجدد از سده 12 میلادی بوده که ابتدا از ایتالیا شروع شد. در ایران باستان ساختمان های بزرگ و زیبایی بنا شده اند که پاره ای از آنها هنوز پا بر جا هستند. نظیر طاق کسری در غرب ایران قدیم آرامگاه شاه اسماعیل سامانی در گنبد کاووس و مسجد اصفهان را که با آجر ساخته اند همچنینی پلها و سد های قدیمی مانند پل دختر سد کبار در قم از جمله بناهای قدیمی می باشند. انواع آجر در ایران قدیم در ایران هر جا سنگ کم بوده و خاک خوب هم در دسترس بوده است آجر پزی و مصرف آجر معمول شده است اندازه آجر ایلامی حدود 10×38×38 سانیتی متر بوده پختن و مصرف آجر در زمان ساسانیان گسترش یافته و در ساختمان های بزرگ مانند آتشکده ها به کار رفته است اندازه آجر این دوره جدود 44×44×7تا 8 بوده است و بعد های آن 20×20×3 تا4 سانتی متر کاهش یافت . در فرش کردن کف ساختمان از آجر بزرگتری به نام ختائی به ابعاد 5×25×25 سانتی متر و یا بزرگتر از آن به نام نظامی در ابعاد 40×4×5 سانتی متر استفاده می شده است از انواع دیگر آجر در گذشته آجر قزاقی می باشد که پیش از جنگ جهانی اول روسها آن را تولید می کردند که ابعاد آن 5×10×20 بوده است آشنایی با آجر و مواد اولیه آن آجر نوعی سنگ مصنوعی است که از پختن خشت خام و دگرگونی آن بر اثر گرما به دست می آید خاک آجر مخلوطی است از خاک رس ماسه فلدسپات سنگ آهک سولفات ها سولفورها فسفات ها کانی های آهن منگنز منیزیم سدیم پتاسیم مواد آلی و... مراحل ساخت آجر عبارتند از : کندن و ستخراج مواد خام آماده سازی مواد اولیه قالب گیری خشک کردن تخلیه و انبار کردن محصول انواع کوره های آجر پزی پس از خشک شدن خشت ها را در کوره می چینند طرز چیدن آنها طوری است که بین آنها فاصله وجود دارد تا گازهای داغ و شعله بتواند از لای آنها عبور کند کوره های آجر پزی سه هوع هستند: کوره تنوره ای هوفمان و تونلی قابل ذکر است که کوره های تونلی مدرن ترین کوره های آجر پزی می باشند که در آنها سرامیک های ممتاز و صنعتی نیز می پزند ویزگی های آجر آجر خوب باید در برخورد با آجر دیگر صدای زنگ بدهد صدای زنگ نشانه سلامت توپری و مقاومت و کمی میزان جذب آب آن است آجر خوب باید در آتش سوزی مقاومت کند و خمیری و آب نشود رنگ آجر خوب باید یکنواخت باشد و همچنین باید یکنواخت و سطح آن بدون حفره باشد سختی آجر باید به اندازه ای باشد که با ناخن خط نیفتد استاندارد آجر در ایران بنابر آخرین استاندارد ایران به تاریخ 7 خرداد 1357 در مورد آجرهای رسی آجرها به دو گروه دستی و ماشینی تقسیم بندی می شوند آجر های دستی خود به دو نوع فشاری و قزاقی سفید و آجر ماشینی نیز به توپر و سوزاخ دار گروه بندی شده اندمیزان جذب آب مطابق استاندارد ایران در آجرهای دستی حداکثر 20% در آجر های ماشینی 16% و حدلقل برای هر دو نوع آجر 8% تعیین شده است انواع آجر غیر رسی و اشکال آن آجر جوش آجر خاص در صنعت سفال پزی است که در کشورهای صنعتی دارای اهمیت ویزه ای است از این آجر برای نماسازی ساختمان ها فرش کف پیاده روها پوشش بدنه و کف آبروها و مجراهای فاضلاب و تونل ها و ساختن دودکش ها فرش کف کارخانه ها انبارهای کشاورزی و سالن های دامداری پرورش طیور استخر های صنعتی و جز اینها استفاده می شود انواع خاص آجر تولیدی در کشور های اروپایی آجر هایی در کشورهای صنعتی اروپاتولید می شوند که هنوز تولید آن در ایران مرسوم نشده است از آن جمله بلوک های تو خالی آتش بند برای نصب دور ستون ها به منظور جلوگیری از نفوذ آتش قطعات ویزه به شکل منحنی های کوز و کاس قطعات درپوش روی دیوار قطعاتی که از اجزا هستند مانند کلوک سرقد گوشه و جزاینها که هنوز در ایران تولید نمی شوند

   چگونگي توليد

   با ترکيب خاک مناسب (به ميزان 95%) و مواد افزوني (داخلي) توليد آجر امکان پذير است. ابتدا خاک محل استقرار کارخانه مورد برداشت و آزمايش قرار مي گيرد. بعد از دستيابي به جواب هاي مورد نظر در حيطه استانداردها مواد اوليه به انبار خاک خشک توسط تسمه نقاله وارد آسياب مي شود و بعد از پودر شدن به غربال رفته و در آنجا ضايعات جدا گرديده و پودرهاي مناسب به انبار خاک پودر شده، منتقل مي گردد. بعد از اين مرحله خاک پودر شده با آب داخل مخلوط کن شده تا گل مناسب پديد آيد. اين گل توسط نقاله به داخل اکسترودر، خلاء وارد شده و مجدداً مخلوط مي شود و گل بصورت تکه تکه شده درآمده و به داخل محفظه خلاء رفته تا هواي اضافي داخل آن خارج شود. بعد از اين مرحله گل موجود توسط اکسترودر متراکم شده و گل بصورت شمش از دستگاه اکسترودر خارج مي شود. بعد از طي اين مرحله و توليد شمش گل اين شمش بطرف دستگاه برش خشک (توسط تسمه نقاله) حمل شده و به ابعاد مورد نظر برش داده مي شود بعد از اين مرحله خشک کردن خشت ها صورت مي پذيرد و استفاده از يکي از روش هاي موجود نظير خشککن اتاقکي، خشک کن تونلي و يا فضاي باز، خشت ها خشک مي گردند.بعد از خشک شدن خشت ها وارد کوره مي شوند تا پخت آنها صورت پذيرد.

     انواع آجرها از نظر نوع مصرف :

   آجر معمولي : آجرهائي هستند که براي کارهاي عمومي ساختمان مناسب هستند و به روش دستي يا ماشيني توليد مي شوند.

   آجرنما : بطريق خاصي ساخته مي شود تا هنگام مصرف بدون نياز به اندودکاري يا روکش هاي ديگر خود، داراي ظاهر مناسبي باشد، اين نوع آجر هم مي تواند به روش دستي (قزاقي) يا ماشيني توليد شود.

   آجر مهندسي مرغوب : اين آجر داراي جسمي متراکم، پرقدرت و نيمه شيشه اي است و عمدتاً در سازه هاي با قدرت تحمل بار زياد بکار برده مي شود. اين آجر منحصراً به روش ماشيني توليد مي شود.

      انواع آجرها از نظر کيفيت :

   آجر با کيفيت مناسب براي مصارف داخلي (توکار) : اين آجر براي مصارف معمولي در داخل ساختمان بکار مي رود.

   آجر با کيفيت معمولي: اين نوع آجرها داراي دوامي کمتر از آجرهاي با کيفيت ويژه وليکن معمولاً در نماهاي خارجي ساختمان دوام کافي را خواهد داشت.

   آجر با کيفيت ويژه : اين نوع آجر در شرايط سخت و ويژه کاربرد دارد نظير مناطقي که از آب اشباع شده يا يخ زدگي ممکن است رخ دهد نظير : ديوارهاي حائل، کانال هاي فاضلاب، فرش پياده روها و غيره.

  درجه حرارت لازم براي پخت آجر بستگي به نوع خاک و تعداد عناصر معدني موجود در خاک دارد. درجه حرارت مناسب بين 900 تا 1200 درجه مي باشد.

      انواع آجرها از نظر شکل :

   آجر توپر که در آن حجم سوراخ ها از 25 درصد حجم آجر (يا در حالت آجرهاي پرسي، حجم فرورفتگي از 20 درصد آجر) تجاوز نمي کند. در اين نوع آجر سوراخ ها کاملاً يا تقريباً از ميان آجر عبور مي کنند.

   آجر سوراخ دار : که در آن حجم سوراخ هائيکه از ميان آجر مي گذرد از 25% حجم آجر بيشتر باشد.

   آجر توخالي : که در آن حجم سوراخ هائيکه از ميان آجر عبور مي کنند از 25% حجم آن بيشتر است و هيچگونه محدوديتي در ابعاد سوراخ ها وجود ندارد.

   آجر متخلخل : که در آن حجم منافذ (سوراخ هاي بسته شده در يک انتها) بيش از 20% حجم آجر باشد. نکته مورد توجه اين است که آجرهاي متخلخل معمولاً با روش هاي پرسي توليد مي شوند و آجرهاي سوراخ دار و توخالي با استفاده از روش دکسترودر (برون رونده) ساخته مي شوند.

   آجر با شکل مخصوص : که داراي شکل هندسي بغير از مکعب مستطيل معمولي هستند.

      روش توليد آجر :

   سه روش اصلي آجرپزي وجود دارد :

   1- روش سيم برش خميري

   2- روش خميري سفت

   3- روش نيمه خشک يا پرس خشک

   يک کارخانه بزرگ و مدرن توليد آجر مي تواند بين يکصد هزار تا يک ميليون آجر در روز داشته باشد، پس قبل از هر چيز روش توليد و قبل از آن ميزان ذخيره خاک مورد نظر و بعد مسافت آن کاملاً اقتصادي باشد و تمام جوانب در نظر گرفته شده باشند.

   جهت توليد آجر ابتدا مي توان از يک سنگشکن فکي استفاده نمود تا قطعات خرد شده را به قطر حداکثر 25/1 سانتي متر تبديل نمايد، بعد از اين مرحله نوبت ساير خردکننده ها و آسياها مي رسد. عمل خردايش و آسيا کردن تا حدي صورت مي پذيرد تا حداکثر 10 درصد ذرات قطري برابر 25/0 سانتي متر داشته باشند. بعد از مرحله خرد کردن به استثناء روش نيمه خشک، خاک مورد نظر همراه با مقدار کافي آب، وارد مخلوط کنها (Through - MIxer) مي شود تا ميزان مورد نياز براي خميري بودن مخلوط بدست بيايد. جهت متراکم ساختن مخلوط خميري از دستگاه ملات ساز (Pug Mill) استفاده مي شود. اين دستگاه که شامل يک استوانه بزرگ مارپيچي شکل است، مخلوط را ضمن جلو راندن بخوبي ورز داده و متراکم مي کند. در روش سيم برش خميري يا گل سفت گل از دستگاه ملات ساز به داخل يک قالب فشرده و بصورت يک ستون پيوسته به بيرون رانده مي شود و بعد از انتقال توسط نوار نقاله به روي ميز برش هدايت مي شود و در آنجا دستگاه برش، ستون گل را به قطعاتي مي برد که ضخامت آنها قدري بيشتر از ضخامت آجر است و اين خشت ها هم بعد از خشک شدن و پخت به اندازه مطلوب مي رسند.

   در روش خميري سفت که رطوبت گل آن کمتر از روش قبلي است (در روش قبلي رطوبت بين 13 و 11 و در اين روش بين 5 تا 18 درصد مي باشد) و بيشتر ايت روش مناسب خاک هائي است که مقدار رس آن از نوع لايه هاي سخت (شيلي) يا مقدار آهک بالا (مارني) مي باشد. مخلوط بدست آمده در اين روش خمير سفتي است که تنها تحت فشار بالا جريان خواهد يافت.

   اين خمير از يک ملات ساز به داخل تعدادي قالب که بر روي يک ميز دوار قرار گرفته است با فشار وارد مي شود. سپس ميز مي چرخد تا به نقطه اي برسد که در آنجا پرس هاي مکانيکي، خمير داخل قالب ها را تحت فشار قرار دهند. در مرحله بعدي چرخش، خشت هاي شکل گرفته از داخل قالب ها به بيرون رانده و از ميز خارج مي شوند. سپس خشت ها به داخل دستگاه ديگري برده شده و در آنجا براي بار دوم براي بهبود پرداخت سطح آن فشرده مي شوند. در روش نيمه خشک يا پرس خشک، خاک بايد در حالتي باشد که بدون دارا بودن حالت خميري (بالا) بتوان آن را به روش خشک آسيا نمود. البته در عين حال خاک بايد داراي آب آزاد کافي باشد تا چنانچه خاک آسيا شده در داخل يک جعبه قالب فشرده شود، تغيير شکل خميري لازم صورت پذيرفته و محصول مورد نظر توليد گردد. روش هاي ديگري هم وجود دارد ولي نکته قابل توجه اين است که چنانچه بخواهيم از آجرهائي با شکل هاي ظريف هندسي استفاده کنيم، بهتر است از قالب هاي دستي استفاده شود تا بتوان انواع مختلفي را با شکل هاي پيچيده بدست آورد. بعد از اينکه يکي از روش هاي فوق جهت شکل دادن اوليه آجر (خشت) صورت پذيرفت بايد آب داخل آن از طريق فضاهاي خالي و لوله هاي موئينه خارج شود.  

 . خشک کردن خشت ها نبايد به سرعت انجام پذيرد تا از ايجاد ترک ها جلوگيري شود. خشک کردن بايد در داخل و خارج محصول صورت پذيرد. از آنجا که آجرها معمولاً داراي نسبت سطح به حجم کوچکي هستند، خشک کردن به کندي صورت مي پذيرد. قديمي ترين روش خشک کردن آجرها، قرار دادن آنها در يک لايه و خشک کردن در هوا و آفتاب است و ليکن براي کارخانه هاي بزرگ، آجرها در محفظه هاي مخصوصي که با هواي داغ تغذيه مي شوند يا در خشک کن هاي تونلي طويلي که در طول آنها دما ورطوبت کنترل شده و پروانه هائي براي چرخش هوا تعبيه شده خشک مي شوند. گرماي خشک کن تونلي معمولاً از حرارت تلف شده کوره تامين مي شود. بعد از مرحله خشک کردن به مرحله پخت آجر مي رسيم.

   در طول فرايند پخت، همچنانکه فضاهاي خالي موجود در خشت خشک شده از بين مي روند، انقباض بيشتري ايجاد مي شود. هر چند انقباض با بالا رفتن دما افزايش مي يابد، عوامل ديگري نيز در آن تاثير دارند.

   هر چه اندازه ذرات ماده اوليه کوچکتر باشد، ميزان انقباض بيشتر خواهد بود. مقادير زياد مواد نسوز مانند آلومينا، انقباض را کاهش داده و مقادير بالاي گدازآورها (FLUX) مثل ميکا و فلدسپات، انقباض را افزايش خواهد داد. در آجرهاي ساختماني معمولي، مقادير معيني از تخلخل مطلوبست. چون باعث تاثير بر ارزش آجر از لحاظ عايق حرارتي مي شود. ضمن اينکه بين آجر و ملات پيوند لازم بوجود مي آيد. چنانچه تخلخل و در نتيجه جذب آب بالا باشد، آجر آب ملات ر ا به مقدار زيادي مکيده و اتصال لازم بين آجر و ملات برقرار نمي شود و در عين حال، کم بودن تخلخل و در نتيجه جذب آب کم باعث کم شدن پيوند آجر و ملات مي گردد زيرا مقدار نفوذ ملات به داخل خلل و فرج آجر را کم مي کند. آجرهاي مهندسي در جاهايي مصرف دارند که مقاومت مکانيکي بالائي مورد نظر است و خصوصيت عايق حرارتي، اهميت کمتري دارد. از کاربردهاي اين آجرها در ساخت ديواره تونل هاي راه آهن و کانال هاي آبرساني مي باشد. اين نوع آجرها بايد تا حد امکان متراکم و غير متخلخل باشند. تفاوت در پخت (و در ترکيب و اندازه ماده خام) نه تنها بر چگالي آجر، بلکه بر رنگ آن نيز تاثير دارد.

   قبل از ورود به بحث پخت لازم است که انواع کوره ها را نام برد. کوره ها را مي توان بر حسب موارد گوناگون نظير سيستم پخت، ترتيب مشعل ها، شکل ساختماني، هدف مورد نظر و يا روش انتقال حرارت به منطقه پخت تقسيم بندي نمود. در اينجا انواع اصلي کوره بر حسب روش کار دسته بندي شده اند :

 1- کوره هاي متناوب يا دوره اي :

   در اين نوع کوره ها، هر دوره پخت عبارست از قرار دادن محصولات خام دو کوره، مسدود کردن و بستن درهاي آن، حرارت دادن، پخت تا دماي نهائي، خنک کردن، باز کردن محفظه کوره و تخليه آجرهاي پخته شده. اين عمليات به همين روش در پخت بعدي تکرار مي شود. کوره هاي دستي تنوره اي و کوره اي رومي از نوع متناوبند. در طون قرن ها تغييرات زيادي در اين نوع کوره ها حاصل شده اند. در بعضي از آنها تنها يک اتاقک پخت پيشبيني شده، در حالي که بعضي ديگر دو يا بيشتر از اين نوع اتاقک ها دارند. سوخت امروزه اينها گاز، نفت يا گازوئيل است. بزرگترين عيب اين کوره ها، اتلاف حرارت ناشي از خنک کردن متناوب بدنه کوره است. هر چند که بخشي از حرارت تلف شده ناشي از مرحله ماقبل خنک کردن مي تواند به مصرف خشک کردن يا گرم کردن محيط برسد.

  2- کوره هاي با عملکرد نيمه پيوسته :

   اين گروه شامل تمامي کوره هاي چند قميري است (قمير = اتاقک پخت) که يا بصورت مستقيم به يکديگر پيوسته اند و يا اينکه با يکديگر جفت شده اند. کوره هاي نيمه پيوسته براي پاسخگوئي به نياز به ظرفيت هاي بيشتر ساخته شده اند و هدف آنها استفاده از گازهاي خروجي براي گرم کردن خشت ها در قمير مجاور بوده است. جهت تسهيل ساخت مي توان دو قمير را با استفاده از يک ديوار مشترک ساخت که به اين نوع، قميرهاي جفت مي گويند. هر اتاقک پخت داراي دري است که در سمت آزاد ديوار قرار دارد و از آن براي پر و خالي کردن محصول استفاده مي شود. اتاقک پخت بعدي در فاصله 2 تا 4 متري قرار گرفته است، لذا جاي کافي براي پر و خالي کردن بين کوره ها وجود دارد و مجراهاي ارتباط دهنده گاز خروجي، طول زيادي ندارند.

2- آلومين AL2O3

   حدود قابل قبول اکسيد آلومينيوم 9 تا 21 درصد مي باشد. (استاندارد شماره 848 ايران) و مناسبترين ميزان نزديک به 15 درصد ذکر گرديده است. (نبيان 1363)

   اگر مقدار اکسيد آلومينيوم بيش از مرز مجاز باشد هنگام خشک شن خشت خام ترک بر مي دارد و در هنگام پخت آجر مي شکند.

  

   3- آهک CaCo3

   کربنات کلسيم به مقدار کم و به شکل پودر به آجر آسيب نمي رساند و آجر را سفيد رنگ مي کند ولي مقدار زيادتر از حد لزوم نقش گداز آور داشته و درجه ذوب شدن خاک رس را پايين مي آورد و در گرماي کوره خشت خميري شکل و ذوب مي شود. ضمناً دانههاي درشت سنگ آهک در کوره ريخته و به آهک زنده (Cao) تبديل مي شود و پس از حذف شدن آن آب ملات را جذب کرده و باد مي کند و سبب ترکاندن آجر مي شود که اين عمل را آلوک زدن مي گويند.

  

   اکسيد آهن Fe2O3

   اگر آهن بصورت سولفور در خاک باشد در کوره آجر به اکسيدآن و SO3 تجزيه مي شود که اکسيد توليد شده با عنصري چون MgO, CaO , K2O و Na2O ترکيب شده و سولفات اين عناصر را مي دهد و همانطور که گفته شد آجر پس از مصرف سفيدک مي زند. اکسيد آهن در آجر نقش گدازآور داشته (در گرماي بيش از 1000 درجه سانتيگراد) و مقدار آن تا 5 درصد وزن خاک موجب سرخي رنگ آجر مي شود و در گرماي کم کوره، آجر نيمپز شده و آهن آن به FeO تبديل شده و رنگ آجر کبود و پرک مي شود.

  

  

   سولفات ها

   سولفات کلسيم، سديم، پتاسيم و منيزيم که کم و بيش در رس ها وجود دارند مقدار بيش از حد معمول اين مواد موجب سفيدک زدن آن پس از مصرف مي شوند و علت آن جذب آب به وسيله سولفات هاي موجود در خاک رس است. اندازه سولفات منيزيم در خاک آجر تا 6 درصد وزن خاک قابل قبول است و بايستي حتي الامکان ذرات ريز دانه باشند و زياد بودن مقدار آن در خاک باعث شکفتگي زودرس در آجر مي شود.

  

   سنگ گچ

   سولفات سديم و پتاسيم تا 4 درصد وزن خاک قابل قبول است. سنگ گچ در خاک آجر تا 5/2 درصد وزنش پذيرفته است و در گچ به دليل وجود گوگرد در معرض آب باران قرار گرفته و توليد سولفات مي کند.

  

   نمک خوراکي (NaCl)

   نمک خوراکي به خاک آسيب نمي رساند و ساير نمک ها تا 5/0 درصد مجاز مي باشند زيرا با مقدار بيشتر توليد اسيد مي شود.

  

   اکسيد تيتان (TiO2)

   اکسيد تيتان به دليل داشتن نقطه ذوب بالا در آجر مشکل ايجاد نمي کند.

  

   مواد آلي

   گياهان موجود در خاک هنگام قرار گرفتن آجر در کوره مي سوزند و محل آنها در آجر خالي مي ماند و آجر پوک مي شود. قابل ذکر است براي ساختن آجر سبک به گل خاک اره اضافه مي کنند.

  

   ويژگي ها

   به طور کلي هر نوع خاک مورد مصرف براي ساخت آجر بايد عاري از هرگونه مواد رستني بوده و با ويژگي هاي شيميائي و فيزيکي مشخص شده در استانداردهاي تهيه شده ذيل مطابقت داشته باشد.

  

   ويژگي هاي شيميائي

   عناصر متشکله ترکيبي خاک بايد طبق جدول شماره 1 باشد.

- کوره هاي پيوسته :

   پيدايش اين نوع حدود سال 1849 آغاز شد که شکل ابتدائي آن يک کوره حلقوي بود که در آن قميرها بصورت يک دايره به دور يک دودکش مرکزي قرار داشتند. بعدها اين حلقه پيوسته طوري ساخته شده تا امکان مشتعل شدن کوره از بالا وجود داشته باشد. اين نوع کوره ها در سال 1870 بنابر قانون هوفمن بنام کوره هاي هوفمن شناخته شدند. بعد از چند سالي شکل دايره اي اوليه کوره حلقه اي هوفمن کنار گذاشته شد زيرا معلوم شد که کانال قوس دار طولي با دو انتهاي گرد يا مربع بازده بيشتري داشته و نتايج پخت بهتري را فراهم مي کند. موضوع اصلي بيان شده توسط هوفمن به توليدکنندگان آجر آن بود که در مقايسه با کوره هاي متناوب يا حتي نيمه پيوسته به کار گرفتن کوره هاي حلقوي، دوسوم در مصرف سوخت صرفه جوئي به عمل مي آورد.

  

   4- کوره هاي حلقوي :

   کوره هاي هوفمن بين 18 تا 80 اتاقک پخت (قمير) متصل بهم دارد که مجموعاً مدار بست هاي را تشکيل مي دهد. هر قمير داراي در خروجي براي پر کردن و خالي کردن آجرهاست. در هر زمان سوخت تنها در چند قمير همجوار مشتعل است. اين منطقه پخت حرکت مي کند و قمير به قمير، دور تا دور مدار مي گردد. بنابراين منطقه پخت به سمت خشت هاي چيده شده حرکت مي کند، نه خشت ها به سمت منطقه پخت. حرارت تلف شده قميرهائي که پخت خشتها در آنها به تازگي به پايان رسيده و در حال حاضر خنک مي شوند، هوا را براي احتراق با سوخت در منطقه پخت جديد پيش گرم مي کند. گازهاي حاصل از احتراق در منطقه پخت فعلي براي پيش گرم کرن خشت هاي خشک شده جديداً چيده شده استفاده مي شوند.

  

   5- کوره هاي تونلي :

   پس از سال ها تلاش در جهت رفع نقاط ضعف کوره هاي تونلي، پيشرفت هاي زيادي براي اين نوع حاصل گرديده، بطوري که کوره هاي تونلي کاملترين و اقتصادي ترين کوره ها مي باشند. دقيقاً روشن نيست که اولين کوره تونلي در چه سالي ابداع گرديده ولي عصر آن بيش از 250 سال نمي باشد. در کوره هاي تونلي آجرها در حرکت هستند و در آن آتش کوره ثابت مي باشد و بعبارت ديگر بدنه متحرک و آتش ثابت است.

   کوره هاي تونلي شرايط کاري بسيار بهتري را براي کارگران فراهم مي کنند. زيرا کارگران مجبور به تحمل گرما و گرد و غبار نيستند و صاحب کوره هم مزيت ديگر کوره تونلي در مقايسه با ساير انواع کوره ها، سرعت بيشتر افزايش دما، پخت و خنک شدن و در نتيجه ظرفيت بالاي آن است.

   در کوره هاي تونلي پيوسته امروزه با پيشرفت ها و تکنيک هائي که در مورد درزبندي ها، حمل و نقل، ماشين کوره، مصالح ديوار و سقف و کنترل پخت بوجود آمده، صرفه جوئي در سوخت به اوج خود رسيده است.

   در منطقه اصلي پخت که در وسط کوره قرار دارد، بيشترين مشعله اي گاز يا نفت واقع است و بنابراين بيشترين دماي کوره در همانجاست. خشت ها بر روي واگن حمل مي گردند و از يک سر کوره بطور پيوسته وارد و از انتهاي ديگر آن خار مي شوند. در اين حالت هواي خنک که در جهت مخالف يعني از انتهاي کوره به سمت منطقه پخت در جريان است، از توده آجرهائي که به تازگي به دماي پخت حداکثر رسيده اند عبور کرده و آنها را خنک مي کند.

   بنابراين هواي داغ وقتي به منطقه پخت مي رسد، احتراق بهتري را با سوخت خواهد داشت. هواي داغي که منطقه پخت را ترک مي کند به سمت ورودي کوره حرکت کرده و خشت هاي خشک شده را در سر راه خود به منطقه پخت گرم مي کند.

   کوره بطور پيوسته براي سال ها بدون وقفه کار مي کند و دماي قسمت هاي مختلف آن ثابت باقي مي ماند. هنگاميکه کوره به دماي مورد نظر رسيد. فقط بايد دما را ثابت نگه داشت. اين امر باعث صرفه جوئي قابل ملاحظه اي در سوخت مي شود. استفاده از بخشي از حرارت تلف شده براي خشک کردن خشت ها و گرم کردن محوطه سبب صرفه جوئي بيشتر مي شود. چون کوره تونلي پيوسته همانند کوره متناوب دائماً گرم و سرد نمي شود، لذا کمتر در معرض تخريب سازهاي قرار دارد.

  

   ويژگي هاي آجر :

   ويژگي هاي هر نوع آجر از لحاظ فيزيکي، مکانيکي و شيميائي بايد مطابق جدول ذيل باشد :

دمای مناطق مختلف کوره از طریق ترموکوبل و سیستم‌های کنترل اندازه‌گیری و تنظیم می‌شود. همچنین اتمسفر کوره نیز از نظر اکسیدی، احیایی یا خنثی بودن قابل کنترل است.

[ویرایش] مزایای کورهٔ تونلی

استفاده از کورهٔ تونلی در مقایسه با سایر انواع کوره‌ها (کوره‌های سنتی، هوفمن و متناوب) دارای مزایایی است که برخی از آنها را می‌توان بدین شرح برشمرد:

کنترل مناسب‌تر دمای کوره و یکنواختی حرارت

افزایش کیفیت تولید

تشابه کیفی محصولات

افزایش سرعت تولید

کاهش نیروی انسانی

کاهش مصرف انرژی

کاهش آثار زیان‌بار زیست‌محیطی

کاربرد کورهٔ تونلی در صنایع آجر و سفال

 

معيارها و مشخصات فني مصرف انرژي حرارتی و الكتريكي و گروههای انرژی

در فرآيند توليد آجرماشيني و فشاري

مقدمه

با توجه به قيمت فرآورده هاي نفتي در داخل كشور و يارانه پرداختي دولت و همچنين محدوديت منابع

فسيلي رشد بالاي مصرف سالانه انواع انرژي در ايران، عدم كارائي فني و اقتصادي مصرف انرژي، امكان

صادرات فرآورده هاي نفتي در صورت صرفه جوئي واحدهاي توليدي، مسائل و مشكلات مرتبط با

محيط زيست ناشي از مصرف غير مجاز سوخت، مديريت مصرف انرژي و بالا بردن بازده و بهره وري

انرژي را در اين دسته از صنايع به يك ضرورت تبديل شده است.

بر طبق ماده ١٢١ قانون برنامه سوم توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي، دولت موظف است به منظور

اعمال صرفه جوئي، منطقي كردن مصرف انرژي و حفاظت از محيط زيست نسبت به تهيه و تدوين

معيارها و مشخصات فني مرتبط با مصرف انرژي در تجهيزات ،فرآيندها و سيستم هاي مصرف كننده

انرژي، اقدام نمايد، به ترتيبي كه كليه مصرف كنندگان و وارد كنندگان اين تجهيزات، فرآيندها و

سيست مها ملزم به رعايت اين مشخصات و معيارها باشند. معيارهاي مذكور توسط كميته اي متشكل از

نمايندگان وزارت نفت، وزارت نيرو، موسسه استاندارد و تحقيقات صنعتي ايران، سازمان حفاظت محيط

زيست و وزارتخانه ذيربط تدوين مي شود.

همچنين بر اساس مصوبات شوراي عالي استاندارد پس از تصويب استانداردهاي مربوط در كميته مزبور،

اين استانداردها بر طبق آئين نامه اجرائي قانون فوق الذكر همانند استانداردهاي اجباري توسط موسسه

استاندارد و تحقيقات صنعتي ايران به اجرا در خواهد آمد.

معيارها و مشخصات فني مصرف انرژي حرارتی و الكتريكي و گروههای انرژی

در فرآيند توليد آجرماشيني و فشاري

١ هدف و دامنه كاربرد

١ هدف -١

هدف از تدوين اين استاندارد، تعيين معيار مصرف انرژي در فرآيندهاي مختلف توليد

آجرماشيني و فشاري مي باشد. در اين استاندارد نحوه ارزيابي و اندازه گيري ميزان انرژي

حرارتی و الكتريكي مصرفي در فرآيند توليد آجرماشيني و آجر فشاري ارائه م يشود.

٢ دامنه كاربرد -١

فرآيندهاي توليد آجر ماشيني و فشاري در دامنه كاربرد اين استاندارد قرار مي گيرند . اين

فرآيندها شامل توليد انواع آجر به شرح زير مي باشد:

الف  آجر توكار

ب  آجر نما

پ  بلوك سقف

٢ مراجع الزامي

مدارك الزامي زير حاوي مقرراتي است كه در متن اين استاندارد به آنها ارجاع داده

شده است. بدين ترتيب آن مقررات جزئي از اين استاندارد محسوب مي شوند . در مورد

مراجع داراي تاريخ چاپ و يا تجديد نظر اصلاحيه ها و تجديد نظرهاي بعدي اين مدارك

مورد نظر نيست . با اين وجود بهتر است كاربران ذينف ع اين استاندارد ، امكان كاربرد آخرين

اصلاحيه ها و تجديدنظرهاي مدارك الزامي زير را مورد بررسي قرار دهند . در مورد مراجع

بدون تاريخ چاپ و يا تجديد نظر، آخرين چاپ و /يا تجديد نظر آن مدارك مورد نظر

است.

استفاده از مراجع زير براي

١- استاندارد ملي ايران شماره ٧

١٣٧١ ): ويژگي ها و روش هاي آزمون خاك ) ٢- استاندارد ملي ايران شماره ١١٦٢

رس جهت ساخت آجر

٣- استاندارد ملي ايران شماره ٧١٢١ (سال ١٣٨٣ ): آجرهاي سبك باربر و غيرباربر با

سوراخهاي قائم (ويژگي)

٤- استاندارد ملي ايران شماره ٧١٢٢ (سال ١٣٨٣ ): آجرهاي رسي سبك غيرباربر با

سوراخهاي افقي (ويژگي)

٥- استاندارد ملي ايران شماره ٧١٣٤ (سال ١٣٨٣ ): آجر رسي سبك غيرباربر با

سوراخهاي افقي، پنلهاي آجري رسي (روش آزمون)

٣ اصطلاحات و تعاريف

٧١٢٢, ٧١٢١, ١١٦٢ , در اين استاندارد علاوه بر تعاريف استا نداردهاي ملي شماره ٧

و ٧١٣٤ واژه ها و اصطلاحات با تعاريف زير معتبر است:

١ (SEC) ١ مصرف انرژي ويژه

مصرف انرژي ويژه در فرآيند توليد آجر عبارت است از نسبت ميزان مصرف انرژي بر

ميزان آجر توليدي . واحد مصرف انرژي ويژه فرآيند توليد آجر از نظر الكتريكي بر حسب

بيان مي شود. GJ/Ton (Brick) و از نظر سوختهاي فسيلي بر حسب kwh/ton(Brick)

(SECe) ١ مصرف انرژي ويژه الكتريكي در فرآيند توليد آجر -١-٣

ميزان مصرف انرژي الكتريكي را به ازاء واحد ،(SECe) مصرف انرژي ويژه الكتريكي

توليد بيان مي كند.

اطلاق مي شود. " Ee" به منظور سهولت در اين استاندارد به مصرف انرژي ويژه الکتريكي

(SECt) ٢ مصرف انرژي ويژه حرارتي -١-٣

مصرف انرژي ويژه حرارتي، ميزان مصرف انرژي حرارتي را به ازاء واحد توليد بيان مي

كند. در فرآيند توليد آجراين مقدار، با توجه به ارزش حرارتي سوختهاي مصرفي و تبديل

آنها به معادل گيگاژول عبارت است از نسبت ميزان انرژي حرارتي سوختهاي مصرفي (بر

حسب گيگاژول) بر مقدار توليد آجر ( بر حسب تن).

اطلاق مي شود. "Et" به منظور سهولت در اين استاندارد به مصرف انرژي ويژه حرارتي

٢ بخشهاي مختلف در فرآيند توليد آجر -٣

١ بخشهاي مختلف در فرآيند توليد آجر ماشيني -٢-٣

به طور كلي بخشهاي مختلف در فرآيند توليد آجرماشيني به پنج بخش به شرح زير تقسيم

بندي مي شوند.

١ واحد همگن سازي -١-٢-٣

مواد اوليه خاك از معدن به واحد همگن سازي منتقل شده و با آب مخلوط مي شود.

٢ واحد آسياب مواد خام -١-٢-٣

مخلوط خاك و آب در دو مرحله در اين واحد ورز داده مي شوند.

٣ واحد شكل دهي -١-٢-٣

در اين واحد، مواد اوليه كه در واحد آسياب مواد خام تهيه شده است، به وسيله اكسترودر

شكل دهي مي شوند.

٤ واحد خشك كنهاي اتاقي يا تونلي -١-٢-٣

در اين واحد، آجرهاي شكل داده شده خشك مي شود.

٥ واحد پخت -١-٢-٣

در اين واحد، آجرهاي خشك شده به وسيله كوره هاي تونلي و يا هوفمن پخته مي شوند.

٢- بخشهاي مختلف در فرآيند توليد آجر فشاري -٢-٣

به طور كلي بخشهاي مختلف در فرآيند توليد آجرفشاري به چهار بخش به شرح زير

تقسيم بندي م يشوند.

١ واحد همگن سازي -٢-٢-٣

مواد اوليه خاك از معدن به واحد همگن سازي منتقل شده و با آب مخلوط مي شود.

٢ واحد آسياب مواد خام -٢-٢-٣

در بعضي از واحدهاي توليدي مخلوط خاك و آب در يك مرحله ورز داده مي شوند.

٣ واحد قالب گيري -٢-٢-٣

در اين قسمت ، مواد اوليه كه در واحد آسياب مواد خام تهيه شده است، به وسيله قالبهاي

دستي و يا پرس شكل دهي مي شوند.

٤ واحد پخت -٢-٢-٣

در اين واحد، آجرهاي خشك شده در هواي آزاد به وسيله كوره هاي سنتي پخته مي شوند.

٤ رتبه هاي مصرف انرژي در فرآيند توليد آجر

١ فرآيندهاي توليد آجرماشيني از نظر مصرف انرژي ويژه حرارتی و الکتريکی در سه -٤

گروه به شرح زير دسته بندي مي شوند:

فرآيند توليد آجرماشيني پر مصرف –I

فرآيند توليد آجر ماشيني مصرف متوسط –II

 فرآيند توليد آجرماشيني كم مصرف III

٢ كارخانجات توليد آجر فشاري در صورت اخذ مجوز توليد از وزارت صنايع و م عادن -٤

براساس وزن توليد آجر از ميزان مجاز سهميه سوخت مايع و گازطبيعي كه در اين

استاندارد تعريف شده است استفاده خواهند كرد.

و رتبه بندي انواع فرايندهاي توليد "Ee" انرژي الكتريكي ،" Et" ٥ معيار مصرف انرژي حرارتي

آجرماشيني موجود و جديدالاحداث

كارخانجات آجر ماشيني موجود E"t ١ معيار مصرف انرژي حرارتي -٥

٢)، مطابق جدول ١ براي - معيار مصرف انرژي براي انواع محصولات مختلف آجر ماشيني (بر طبق بند ١

مصرف نفت كوره و جدول ٢ براي مصرف گاز طبيعي،در سه گروه؛ پرمصرف، مصرف متوسط و كم

مصرف تعيين مي شود. مقادير مصرف انرژي ويژه بر مب ناي حداقل ارزش حرارتي ١و نيز معادل حجم

مصرفي سوخت داده شده است.

جدول ١- معيارها و رتبه هاي مصرف انرژي حرارتي در انواع فرايند هاي توليد آجر ماشيني براي

مصرف نفت كوره

رتبه مصرف انرژي

معيار مصرف انرژي حرارتي

٣٩ مگاژول هر ليتري مي باشد.معيار مصرف بر / ١- حداقل ارزش حرارتي نفت كوره تحويلي به صنايع برابر با ١٨٢٠٠ بي تي يوهر پوند معادل ٩١

مبناي حداقل ارزش حرارتي محاسبه شده است. حجم سوخت مصرفي براساس اين ارزش حرارتي محاسبه شده است.

مصرف انرژي ويژه

حرارتي

(گيگاژول بر تن آجر)

حجم سوخت معادل مصرفي

(ليتر بر تن آجر)

Vt ≤ ٩٠ Et ≤ ٣/ كم مصرف ٦

٩٠ < Vt ≤ ٩٥ ٣/٦ < Et ≤ ٣/ مصرف متوسط ٨

٩٥< Vt ≤ ١٠٠ ٣/٨ < Et ≤ پرمصرف ٤

حجم سوخت معادل مصرفي برمبناي حداقل ارزش حرارتي نفت كوره / يا گازطبيعي V t يادآوري ١ منظور از

مي باشد.

جدول ٢- معيا رها و رتبه هاي مصرف انرژي حرارتي در انواع فرآيندهاي توليد آجرماشيني براي مصرف

گاز طبيعي ١

رتبه مصرف معيار مصرف انرژي حرارتي

انرژي حرارتي مصرف انرژي ويژه حرارتي

(گيگاژول بر تن آجر)

حجم سوخت معادل مصرفي

(مترمكعب بر تن آجر)

Vt ≤ ١١٩ Et ≤ ٤/ كم مصرف ٥

١١٩ < Vt ≤ ١٢٦ ٤/٥< Et ≤ ٤/ مصرف متوسط ٧٥

١٢٦ < Vt ≤ ١٣٣ ٤/٧٥ < Et ≤ پرمصرف ٥

٣٧ مگاژول هر متر مكعب مي باشد. حجم معادل سوخت مصرفي براساس / ٢- ارزش حرارتي گازطبيعي ٣٥٧١٠ بي تي يو هر مترمكعب معادل ٦٨

اين ارزش حرارتي محاسبه شده است.

ياد آوري ١ براي مصرف كنندگان سوخت مايع و گازطبيعي دو معيار در نظر گرفته شده است . معيار

مصرف كنندگان گازطبيعي ٢٥ درصد بيشتر از مصرف كنندگان سوخت مايع جهت تشويق آنان بر

استفاده از گاز طبيعی م یباشد.

كارخانجات آجر ماشيني موجود " Ee" ٢ معيار مصرف انرژي الكتريكي -٥

٢)، مطابق - معيار مصرف انرژي الكتريكي براي انواع محصولات مختلف آجر ماشيني (بر طبق بند ١

جدول ٣ ، در سه گروه؛ پرمصرف، مصرف متوسط و كم مصرف تعيين مي شود.

جدول ٣- معيارها و رتبه هاي مصرف انرژي الكتريكي در انواع فرايند هاي توليد آجر ماشيني براي

مصرف انرژي الكتريكي

رتبه مصرف انرژي مصرف ويژه انرژي الكتريكي

(كيلووات ساعت بر تن آجر)

Ee ≤ كم مصرف ٤٣

٤٣ < Ee ≤ مصرف متوسط ٤٦

٤٦ < Ee ≤ پرمصرف ٤٨

معيار هاي مصرف انرژي تعيين شده در جدول ١و/ يا ٢ و ٣ براي مرحله اول (اولين دوره زماني ) اجراي

اين استاندارد مي باشد.

مصرف انرژي بيشتر از مقدار حداکثر در جداول ١ و/يا ٢ و ٣ مجاز نمی باشد.

يادآوري ١ مرحله اول اجراي اين استاندارد به مدت دو سال و از ابتداي مهر ماه سال ١٣٨٤ تا

ابتداي مهرماه سال ١٣٨٦ تعيين ميگردد.

براي كارخانجات جديدالاحداث " Ee" والكتريكي "Et" ٣ معيار مصرف انرژي حرارتي -٥

در مورد كارخانجات جديد الاحداث معيار مصرف انرژي حرارتي و الكتريكي به صورت زير تعيين

می گردد:

جدول ٤: معيار مصرف انرژي حرارتي و الكتريكي در مورد كارخانجات جديد الاحداث

مصرف انرژي ويژه حرارتي

(گيگاژول بر تن آجر)

مصرف انرژي ويژه الكتريكي

(كيلووات ساعت بر تن آجر)

Ee ≤ ٤٥ Et ≤ ٢/ حداكثر مصرف ٥

يادآوري ١ در مورد خطوط توليد كه جزء هيچيك از انواع فرآيندهاي تعريف شده در جدول قرار

نمي گيرند ، تعيين معيار مصر ف انرژي بر اساس نزديك ترين تكنولوژي فرآيند توليدي به آن در نظر

گرفته مي شود.

يادآوري ٢ آن گروه از كارخانجات جديدالاحداث كه تا تصويب اين معيار مجوز احداث گرفته اند

معيار مصرف انرژي (سوخت مايع / يا گازطبيعي ) بر مبناي جدول ٤ و با درنظر گرفتن مصرف

انرژي ويژه حرارتي سوخت هاي مصرفي محاسبه مي گردد.

يادآوري ٣ كارخانجات جديدالاحداث كه بعد از تصويب اين معيار مجوز احداث كارخانه را

درخواست مي نمايند ملزم به استفاده از گازطبيعي براي توليد انرژي حرارتي خود مي باشند.

٤ لازم به ذكر است كه كارخانجات توليد آجر (موجود و ج ديدالاحداث) بايد هر دو معيار -٥

مصرف الكتريكي و حرارتي اين استاندارد را در زمان تعيين شده اعمال معيار رعايت نمايند.

"Ee" و الكتريكي "Et" ٦ نحوه ارزيابي و اندازه گيري مصرف انرژي حرارتي

ارزيابي و اندازه گيري مصرف انرژي حرارتي و الكتريكي در هر فرآيند توليد آجر به صورت سالانه

انجام ميگيرد. بهترين زمان ترجيحي ماههاي پاياني هر سال مي باشد.

براي تعيين ميزان مصرف انرژي حرارتي /يا الكتريكي ويژه مي بايستي انرژي حرارتي /يا الكتريكي

مصرف شده كل در طي يك سال تعيين شده و بر ميزان آجر توليد شده كل در همان زمان تقسيم گردد.

١ نحوة اندازه گيري و محاسبه مصرف انرژي حرارتی و الکتريکی در يكسال -٦

براي تعيين ميزان مصرف انرژي حرارتی و الکتريکی در بخشهاي مختلف هر فرآيند توليد آجر ميبايستي

كنتورهاي اندازه گيري در هر يك از بخشهاي مختلف انرژي بر، از ابتداي دوره مورد نظر (ابتداي س ال )

نصب شده باشد . ميزان انرژي حرارتی و الکتريکی مصرفي در پايان سال و در هنگام ارزيابي و اندازه

گيري بر اساس مقادير اين كنتورها و با توجه به اسناد و مدارك موجود در واحد توليدي از قبيل قبوض

مربوط به انواع سوخت براي مدت يكسال تعيين مي شود.

يادآوري ١ به منظور اطمينان از عملكرد صحيح اين كنتورها، ضروري است گواهي كاليبراسيون از

مراكز معتبر در مورد هر كنتور وجود داشته باشد.

يادآوري ٢ توصيه مي شود ارزيابي و اندازه گيري مقادير انرژي مصرفي نشان داده شده توسط اين

كنتورها در فواصل زماني مناسب توسط واحدي توليدي ثبت گرد د. مركز ارزيابي كننده نيز ميتواند

در بازه هاي زماني مناسب (به طور مثال هر سه ماه يكبار ) از اين گونه وسايل اندازه گيري بازديد و

نظارت نماي . د

٢ نحوة اندازه گيري و محاسبه ميزان آجر توليدي در يكسال -٦

با توجه به دشواري هاي اندازه گيري مستقيم، ميزان آجر تول يدي بر اساس مقادير اعلام شده توسط

توليدكننده در نظر گرفته مي شود.

مقدار توليد كه توسط سازنده اعلام مي شود، مي بايستي با مقادير قيد شده در دفاتر مالياتي و اسناد

موجود در واحد توليدي و آمار وزارت صنايع و معادن مطابقت داشته باشد . ملاك عمل ميزان مقادير قيد

شده در دفاتر مالياتي مي باشد.

" Et " ٣ نحوة محاسبه مصرف انرژي ويژه حرارتي -٦

مصرف انرژي ويژه حرارتي هر فرآيند توليد آجر از حاصل تقسيم مصرف انرژي حرارتي آن در يكسال

١ محاسبه مي شود ) بر ميزان آجر توليدي آن در همان دوره زماني ( كه بر - مصرف (كه بر طبق بند ٦

٢ محاسبه مي شود) تعيين مي گردد. - طبق بند ٦

Et= آجر توليدي در يكسال / مصرف انرژي حرارتي در يكسال

بر حسب گيگاژول بر تن آجر توليدي و يا معادل آن ليتر بر تن Et مقدار مصرف انرژي حرارتي ويژه

آجر توليدي بيان مي شود.

محاسبه شده مطابق با جدول ١ يا ٢ تعيين و اعلام Et رتبه هاي مصرف ا نرژي حرارتي بر اساس مقدار

مي گردد.

Ee ٤ نحوة محاسبه مصرف انرژي ويژه الكتريكي -٦

مصرف انرژي ويژه الكتريكي هر فرآيند توليد آجر از حاصل تقسيم مصرف انرژي الكتريكي آن در

١ محاسبه مي شود) بر ميزان آجر توليدي آن در همان دوره زماني ( - يكسال مصرف (كه بر طبق بند ٦

٢ محاسبه مي شود) تعيين مي گردد. - كه بر طبق بند ٦

Ee= آجر توليدي در يكسال / مصرف انرژي الكتريكي در يكسال

بر حسب كيلووات ساعت بر تن آجر توليدي بيان مي شود. Ee مقدار مصرف انرژي الكتريكي ويژه

محاسبه شده مطابق با جدول ٣ تعيين و اعلام مي Ee رتبه هاي مصرف انرژي الكتريك بر اساس مقدار

گردد.

كارخانجات توليد آجر فشاري موجود و جديدالاحداث "Et" ٧ معيار مصرف انرژي حرارتي

معيار مصرف انرژي آجر فشاري، مطابق جدول ٥ براي مصرف نفت كوره و گاز طبيعي تعيين مي شود.

جدول ٥: معيار مصرف انرژي ويژه كارخانجات توليد آجر فشاري

مصرف نفت كوره

(ليتر بر تن آجر)

مصرف گازطبيعي

(مترمكعب بر تن آجر)

سهميه و حد مجاز

مصرف

Vt ≤ ٣٥

Vt ≤ ٧٠

يادآوري ١ شركت ملي پخش فرآورده هاي نفتي موظف است تنها به كارخانجاتي كه از وزارت

صنايع و معادن و وزارت جهاد كشاورزي مجوز توليد دريافت نموده و نيز داراي دفتر و محل كار

هستند سوخت تعيين شده تحويل نمايد.

يادآوري ٢ ميزان توليد محصول براساس توليد مندرج در دفاتر مالياتي جهت تعيين ميزان مصرف

٣) ملاك عمل قرار مي گيرد. - سوخت ويژه (بند ٥

يادآوري ٣ مرحله اول اجراي اين استاندارد از ابتداي مهرماه ١٣٨٤ به مدت دو سال مي باشد.

يادآوري ٤ شركت ملي گاز ايران و شركت ملي پخش فرآورده هاي نفتي موظف هستند كه از

تحويل سوخت به كارخانجات آجر فشاري جديدي كه پس از اجراء اين معيار احداث مي شوند خودداري نمايد.

 محقق=احسان عباسی